จิต และสติ / จิตชอบความสงบไม่ดูเวทนา
▪️ตอบ:
🔸A1: จิต ไม่ใช่สติค่ะ
จิต ทำหน้าที่ “รับรู้” เท่านั้น รับรู้สิ่งที่มากระทบทางทวารทั้งหก คือตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ
จิตรับรู้ภาพ ที่ตา หรือจักขุทวาร
จิตรับรู้เสียง ที่หู หรือโสตทวาร
จิตรับรู้ความคิด ที่มโนทวาร เป็นต้น
สติ เป็นสิ่งที่เกิดประกอบกับจิต (เรียกว่าเจตสิก) สติ ไม่ได้เกิดร่วมกับจิตเสมอไป เราจึงไม่ได้มีสติตลอดเวลา บางครั้งเราก็ทำอะไรไปตามสัญญา ตามความเคยชิน หรือทำเป็นอัตโนมัติ ไม่ได้รู้ตัวว่ากำลังทำอะไรอยู่
สติ ในขั้นสูง ที่มีได้เฉพาะกับมนุษย์ และเกิดเฉพาะกับผู้ปฏิบัตินั้น เป็นสติที่เป็นองค์แห่งการตรัสรู้ เช่น “สติ”ในสติปัฏฐาน “สติ”ในสติสัมโพชฌงค์ ในบางที่เรียกสติชนิดนี้ว่ามหาสติ เพราะไม่ใช่สติทั่วๆไปในชีวิตประจำวันของมนุษย์ ที่กินก็รู้ว่ากินอยู่ อ่านหนังสือก็รู้ว่าอ่านหนังสืออยู่ ขับรถก็รู้ว่ากำลังขับรถอยู่ เป็นต้น
สติ ชนิดนี้เป็นสติที่ระลึกรู้ในขณะปัจจุบัน ว่าสรรพสิ่งที่กำลังรู้อยู่นั้นเป็นเพียงนามรูป เป็นเพียงสมมติ ไม่ได้มีตัวตนที่แท้จริง สิ่งต่างๆที่กำลังรู้อยู่นั้น(ทั้งภายใน ภายนอก) ล้วนเป็นไปตามกฎแห่งไตรลักษณ์
สำหรับผู้ปฏิบัติที่รู้ภายในตน เช่น รู้ลมหายใจ หรือ รู้เวทนา กำลังรู้ด้วยสติตัวนี้
การปฏิบัติที่เราฝึกอยู่ ก็คือการฝึกให้เกิดสติตัวนี้ให้มากขึ้น มากขึ้น จนเกิดเป็นอุปนิสัยความเคยชินใหม่ ที่จิตจะมีสติเกิดขึ้นมากขึ้น ถี่ขึ้น
เมื่อใดที่จิตมีสติตัวนี้เกิดอยู่ เมื่อนั้นจิตจะไม่มีกิเลสเข้าแทรกได้เลย สติจึงเป็นตัวสกัดกั้นสังขารใหม่ไม่ให้เกิด และเป็นตัวทำลายสังขารเก่า ผู้ฝึกปฏิบัติที่ฝึกได้ดี จะค่อยพัฒนาจิตให้มีสติเกิดขึ้นต่อเนื่องได้มากขึ้น เมื่อมีสติตัวนี้จิตย่อมไม่หลง ไม่พลั้งเผลอ และในที่สุดก็จะทำลายอวิชชาลงได้ ทำให้หลุดพ้นจากสังสารวัฏในที่สุด🔸
▪️ถาม:
🔺Q2: เวลาปฏิบัติ ผมจะมีสมาธิสงบนิ่งเร็ว และนานมาก สงบแบบแทบจะไม่รู้สึกถึงลมหายใจ หรือรู้สึกว่ามันเบาและสั้นมาก ไม่ค่อยสนใจสำรวจเวทนา พอรู้ตัวเริ่มไล่ความสนใจไปตามส่วนต่างๆก็มักเผลอกลับมาที่ความสงบทุกที แบบนี้จิตมันชอบความสงบแล้วใช่มั้ย? จะแก้ไขยังไงครับ?
ขอบคุณครับ🔺
▪️ตอบ:
🔸A2: ถ้าเป็นช่วงที่กำลังปฎิบัติอานาปานสติ (3 วันแรก) การที่จิตสามารถสงบนิ่ง จิตตั้งมั่นอยู่ที่แห่งเดียวได้ย่อมดีมาก ถ้าจิตตั้งมั่นจดจ่ออยู่ที่แห่งเดียวได้จริงๆไม่ขาดตอนเลย จิตจะสงบลงเป็นลำดับ ลมหายใจก็จะสั้นขึ้น สั้นขึ้น สั้นขึ้น จนเหมือนหยุดนิ่งอยู่ที่แห่งเดียว จิตจะจดจ่ออยู่ที่เดียว จิตจะเป็นหนึ่งเดียว เรียกว่าจิตเอกัคคตา (จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งเดียว) ถ้าจิตมีสภาพเช่นนี้ จิตจะมีความสงบอย่างยิ่ง มีความเงียบอย่างยิ่ง เบาอย่างยิ่ง จิตรับรู้เพียงสิ่งเดียว ไม่กระเพื่อมไหว ฯลฯ สติจะคมชัดรับรู้จดจ่ออยู่เรื่องเดียวที่เดียว จิตไม่เคลื่อนออกแม้แต่น้อย
หากปฏิบัติได้เช่นนี้ ก็ให้ปฏิบัติเช่นนี้ต่อไปเรื่อยๆ เฝ้าตามรับรู้อารมณ์หนึ่งเดียวนั้นให้แนบแน่นอย่างสนิท ไม่ควรเคลื่อนจิตไปรับรู้เวทนา เพราะสมาธิจะเสียไป สมาธินั้นฝึกให้ตั้งมั่นอยู่ที่เดียวอย่างสงบนิ่งเป็นหนึ่งได้ยาก เมื่อได้แล้วพึงประคองรักษาไว้
ทั้งนี้เพราะขณะนี้ กำลังฝึกจิตให้มีสมาธิ อยู่ เป็นการฝึกสมาธิให้เข้มแข็งขึ้นในจิต เป็นลำดับ
เมื่อมีสมาธิจดจ่อต่อเนื่องยาวนานขึ้นๆ จะพัฒนาขึ้นจากสมาธิขั้นต้นที่เรียกว่า ขณิกสมาธิ ขึ้นมาเป็นสมาธิขั้นถัดไปหรืออุปจารสมาธิ และหากยังคงทำได้เช่นนี้อย่างต่อเนื่อง จิตก็จะพัฒนาสมาธิขั้นสูงๆขึ้นใต้ไป
แต่ถ้าเป็นช่วงแห่งการปฎิบัติวิปัสสนา (หลังวันที่ 4) ให้ตามดูเวทนาเป็นหลัก แต่หาก จิตวุ่นไม่สามารถรับรู้เวทนาได้อย่างต่อเนื่อง มีความฟุ้งซ่านมาก หรือจิตขาดสติมาก ขาดสมาธิจดจ่อกับงานมากเกินไป ก็สามารถใช้ลมหายใจเพื่อให้จิตสงบระงับลง เช่นนีก็ให้ทำอานาปานสติได้ตามสมควร แต่เมื่อจิตสงบลง พอสมควรแล้ว (ไม่จำเป็นต้องสงบอย่างยิ่ง) ก็ควรเคลื่อนออกไปรับรู้ความจริง(เวทนา)ที่ปรากฏขึ้นบนส่วนต่างๆของร่างกาย🔸
▪️ถาม
🔺Q3: ผมปฏิบัติที่บ้านทุกวันเช้าเย็น ฝึกเคลื่อนดูเวทนาตามที่อาจารย์สอน แต่เคลื่อนไปไม่ค่อยได้ครับ มันจะวกกลับมาที่ลมหายใจ มาที่สงบทุกที ผมคิดว่าจิตมันติดใจ มันชอบความสงบแล้ว แก้ไม่หายครับ
▪️ตอบ:
🔸A3: ไม่ต้องพยายามเคลื่อนให้ได้ค่ะ
แต่พยายามทำให้ใจสงบ ปล่อยวางอยู่ด้วยความเบาอ่อนโยนของจิต ความเป็นกลางของจิต หรือความเป็นอุเบกขา แบบนี้ถึงจะเรียกว่าปฏิบัติถูกค่ะ
การเคลื่อนได้หรือไม่ ไม่สำคัญค่ะ
จิตที่ปล่อยวางสงบเย็น สมดุล คือความสำเร็จค่ะ
“ไม่ใช่” การเคลื่อนได้หรือไม่ได้ และก็“ไม่ใช่”การจับเวทนาได้ชัดหรือไม่ชัด
และก็“ไม่ใช่”การมีเวทนาละเอียดหรือการลื่นไหลได้
การมีสภาวะจิตใจที่ถูกต้อง คือความสำเร็จค่ะ
ความสงบในใจเป็นสิ่งที่ดี แต่ต้องสงบอย่างมีสติชัด รู้สิ่งที่รู้นั้นชัดในแต่ละขณะ ตามรู้อย่างต่อเนื่องกันไป
การรู้ชัด พึงให้ชัดลงไปในระดับความจริงที่แท้ (ระดับปรมัตถธรรม ไม่ใช่แค่ระดับบัญญัติ)
28 ม.ค.68
รายชื่อหัวข้อทั้งหมด